Kendi üzerine düşünmek: Psikodinamik bir anlama çabası

Kendim hakkında pek çok şey bildiğimi düşünebilirim. Nelerden hoşlandığımı, kimleri sevdiğimi, hangi durumlarda öfkelendiğimi veya nelerden korktuğumu söyleyebilirim. Nasıl biri olduğuma ilişkin bir fikrim, geçmişime ilişkin bir hikâyem var. Bütün bunlar kendimi tanıdığıma inanmamı sağlayabilir. Oysa kendim hakkında çok şey bilmem, kendi üzerime düşündüğüm anlamına gelmez. Kendim hakkında bildiklerimle bunları nasıl bildiğim, neden böyle düşündüğüm ve başka nelerin mümkün olabileceği üzerine düşünmem arasında bir fark var.

Bu farkı önemsiyorum. Çünkü kendi üzerine düşünmenin, insanın kendisi hakkında sahip olduğu bilgileri gözden geçirmesinden daha fazlasını içerdiğini düşünüyorum. Kendimi düşüncemin konusu hâline getirdiğimde, yalnızca bildiklerimi değil, bildiğimi sandığım şeyleri de araştırmaya başlıyorum. Kendimi tanımlamak için kullandığım sözcükleri, davranışlarıma ilişkin açıklamalarımı, başkalarıyla kurduğum ilişkileri ve bu ilişkilerde kendime biçtiğim rolleri sorgulayabiliyorum. Bazen yıllardır doğru kabul ettiğim bir düşüncenin başka anlamları olabileceğini fark ediyorum.

Felsefede refleksiyon olarak adlandırılan, düşüncenin kendi üzerine dönmesi, insanın bu imkânına işaret ediyor. Düşünüyorum; fakat nasıl düşündüğümü de düşünebiliyorum. Bir şeye inanıyorum; ancak neden inandığımı sorgulayabiliyorum. Bir karar veriyorum; daha sonra o kararı verirken nelerden etkilendiğimi merak edebiliyorum. Düşüncemi de düşünmemin konusu haline getirebiliyorum.

Ne var ki kendi üzerime düşünmeyi yalnızca zihinsel bir etkinlik olarak ele almak bana yeterli gelmiyor. Çünkü düşüncelerim, arzularımdan, korkularımdan, duygularımdan ve başkalarıyla ilişkilerimden bağımsız değil. Kendi üzerime düşünürken kendime dışarıdan ve bütünüyle tarafsız biçimde bakabilen bir gözlemci değilim. Düşündüğüm şeyin aynı zamanda öznesiyim. Anlamaya çalıştığım arzuları ben arzuluyorum, korktuğum şeylerden ben korkuyorum, sorguladığım çatışmaları ben yaşıyorum.

Kendi üzerine düşünmenin psikodinamik boyutu da burada ilgimi çekmeye başlıyor.

Diyelim ki kendimi sabırlı biri olarak tanımlıyorum. Kolay kolay öfkelenmediğimi, başkalarının kusurlarına anlayış gösterdiğimi, gereksiz çatışmalardan uzak durduğumu düşünüyorum. Kendime ilişkin bu düşünce doğru olabilir. Fakat sabrımın içinde öfkemi ifade etmekten duyduğum korkunun da bulunabileceği ihtimali üzerinde durursam ne olur? Belki ilişkilerimi korumak için öfkemi göstermiyorumdur. Belki de öfkelenmeyi kendime yakıştıramıyorumdur. Sabrımın ardında hem anlayışım hem de korkum bulunabilir.

Bu ihtimallerden herhangi birini doğru kabul etmek için elimde yeterli neden yok. Zaten kendi üzerime düşünürken davranışlarımın ardında mutlaka gizli bir neden bulmaya çalışmıyorum. Beni ilgilendiren, bir davranışın birden fazla ruhsal anlam taşıyabileceğini hesaba katabilmek. İnsan davranışlarının yalnızca görünen amaçlarıyla açıklanamayacağı, psikodinamik yaklaşımın bana öğrettiği temel bilgilerden biridir.

Freud’un bilinçdışı kavramıyla ortaya koyduğu mesele de insanın kendisi hakkındaki bilgisinin sınırlarıyla ilgili. Kendi ruhsal yaşamımın bütün nedenlerine doğrudan erişemeyeceğimi biliyorum. Bilinçli niyetlerimle bilinçdışı arzularım her zaman uyum içinde olmayabilir. Hatta kimi zaman bilmek istediğim şeyle bilmekten kaçındığım şey aynı olabilir.

Bu durum, kendi üzerime düşünmeyi kendiliğinden işleyen, yalnızca dikkat ve zihinsel çaba gerektiren bir süreç olarak görmemi güçleştiriyor. Kendimi anlamaya çalışırken anlamak istediğim şeyle çatışmalı bir ilişki içinde bulunabilirim. Bir arzumu keşfetmek isterken o arzunun sonuçlarından korkabilirim. Birine duyduğum öfkeyi anlamaya çalışırken onu kaybetme korkumla karşılaşabilirim. Kendimi sorgulamak isterken kendime ilişkin değer verdiğim bir düşünceyi korumaya çalışabilirim.

Kendi üzerime düşünürken yalnızca sorularımı değil, o sorulara verdiğim duygusal tepkileri de beraberimde taşıyorum.

Burada düşünme ile farkındalık arasındaki ayrım üzerinde durmak istiyorum. Öfkelendiğimin farkında olabilirim. Fakat bu farkındalık, öfkem üzerine düşündüğüm anlamına gelmez. Öfkemi neyin uyandırdığını, neden o kadar yoğun yaşadığımı, öfkelendiğim kişiyle ilişkimde neler olup bittiğini merak ettiğimde başka bir etkinlik başlıyor. Kendi içsel yaşantımı gözlemlemekten, o yaşantının anlamını araştırmaya geçiyorum.

Psikolojide içebakış, öz-düşünümsellik, psikolojik zihinlilik ve içgörü gibi kavramların bulunmasını bu bakımdan anlamlı buluyorum. Hepsi insanın kendisiyle kurabildiği farklı türden zihinsel ilişkilere işaret ediyor. İçsel yaşantımı gözlemlemem, onun üzerine düşünmem, psikolojik anlamını merak etmem ve daha önce göremediğim bir bağlantıyı kavramam aynı şey değil. Üstelik bu etkinliklerin her zaman birbirini izlemesi de gerekmiyor.

Kimi zaman bir duygumu uzun süre düşünüyorum ama yeni bir anlayışa ulaşamıyorum. Bazen de sıradan bir konuşmada, hiç beklemediğim bir anda, yıllardır yaşadığım bir şeyin anlamı değişiyor. Daha önce yalnızca bildiğim bir şeyi artık başka türlü anladığımı hissediyorum.

Psikoterapide içgörü olarak adlandırdığımız deneyimin böyle bir yönü var. Bugünkü ilişkilerimde yaşadığım güçlüklerle geçmiş deneyimlerim arasında daha önce fark etmediğim bir bağlantıyı görmem, kendim hakkında yeni bir anlayış geliştirmeme imkân verebilir. Ancak içgörü ile kendi üzerine düşünmeyi birbirine karıştırmak istemem. İlki, ortaya çıkabilecek bir kavrayıştır; ikincisi ise bu kavrayışa ulaşsam da ulaşmasam da sürdürebileceğim bir etkinliktir.

Üstelik kendimi anlamam, mutlaka değişeceğim anlamına gelmez. Bir davranışımın nedenlerini kavramama rağmen aynı davranışı sürdürebilirim. Bir korkumun geçmişimle ilişkisini anlayabilir fakat korkmaya devam edebilirim. Bazen yeni bir anlayışın yaşantımda karşılık bulabilmesi için başka deneyimler gerekir. Bazen de yeni bir ilişki deneyimi, kendim hakkında daha önce anlayamadığım bir şeyi düşünmeme imkân verir.

Kendi üzerime düşünmenin yalnızca kendi içime yönelmemle gerçekleşmediğini de düşünüyorum. Kendimi başkalarıyla ilişkilerimden ayrı bir varlık olarak tanımıyorum. Geçmişte kurduğum ilişkiler, bugün başkalarıyla yaşadıklarım ve bu ilişkilerde kendimi nasıl deneyimlediğim arasında bağlantılar bulunabilir. Bir insanın yanında neden huzursuz olduğumu düşünürken, başka birinin yanında neden aynı huzursuzluğu yaşamadığımı da merak edebilirim. Bir ilişkide kolayca dile getirdiğim bir isteği başka bir ilişkide neden sakladığımı sorgulayabilirim.

Kendi üzerime düşünmek, bu bakımdan başkaları üzerine düşünmekten bütünüyle ayrı değil.

Zihinselleştirme kavramı burada aklıma geliyor. Yalnızca kendi davranışlarımı değil, başkalarının davranışlarını da duygular, arzular, inançlar ve niyetler gibi zihinsel durumlarla ilişkili olarak anlamlandırabilirim. Üstelik bir başkasının zihninden geçenleri kesin olarak bilemeyeceğim gibi, kendi davranışlarımın bütün nedenlerinden de emin olamam. Başkalarının zihinsel dünyasına ilişkin belirsizlik, kendi ruhsal yaşamım söz konusu olduğunda da bütünüyle ortadan kalkmıyor.

Bu belirsizliğin kendi üzerine düşünmenin ayrılmaz bir parçası olduğunu sanıyorum. Kendim hakkında her şeyi bilebileceğim düşüncesi bana pek ikna edici gelmiyor. Geçmişimi hatırlıyorum ama hatırladıklarımı bugünkü yaşantımın içinden anlamlandırıyorum. Bir zamanlar önemsiz bulduğum bir olay, yıllar sonra başka bir anlam kazanabiliyor. Bugün kendimi tanımlamak için kullandığım bir sözcük, gelecekte bana yetersiz gelebilir.

Montaigne’in kendi yaşamını ve düşüncelerini denemelerinin konusu hâline getirmesi bu nedenle ilgimi çekiyor. Onun kendisi üzerine düşünme biçiminde, insanı tamamlanmış bir varlık olarak tanımlamaktan çok, değişkenliği içinde anlamaya çalışma çabası görüyorum. Kendi düşüncelerini de sorgulanabilir bulması, denemelerini yalnızca kişisel görüşlerini anlattığı metinler olmaktan çıkarıyor. Yazarken düşündüğünü, düşündükçe kendi düşüncelerini yeniden ele aldığını hissediyorum.

Belki de deneme yazmakla kendi üzerine düşünmek arasında bu yüzden bir yakınlık var. Yazmaya başladığımda ne düşündüğümü bildiğimi sanabilirim. Fakat düşüncemi sözcüklere dökerken onun daha önce fark etmediğim bir yönüyle karşılaşabilirim. Bir cümle, önceki cümlede ileri sürdüğüm düşünceden kuşku duymama yol açabilir. Başlangıçta cevaplamak istediğim soru, yazının ilerleyen bölümünde başka bir soruya dönüşebilir.

Yazı, bu durumda yalnızca düşüncelerimi aktardığım bir yer değil, düşüncelerimi sınadığım bir alan oluyor.

Kendi üzerime düşünmenin beni her zaman kendimi daha iyi tanımaya götüreceğinden emin değilim. Bazen düşündükçe ne kadar az bildiğimi fark ediyorum. Bir davranışımın tek bir nedeni bulunduğunu düşünürken birbiriyle çatışan farklı arzular keşfedebilirim. Bir ilişkiyi açıklayan düşüncemin aslında kendi beklentilerimden ne kadar etkilendiğini görebilirim. Kendi hakkımda uzun zamandır doğru kabul ettiğim bir yargının yalnızca belirli koşullarda geçerli olduğunu anlayabilirim.

Bütün bunlar kendi üzerime düşünmenin yalnızca bilgi edinmek değil, sahip olduğum bilgiyle ilişkimi yeniden ele almak anlamına da geldiğini düşündürüyor.

Kendimi düşündüğümde karşıma yalnızca geçmişim çıkmıyor. Henüz gerçekleştirmediğim arzularımla, yaşayabileceğim başka ilişkilerle ve kendime ilişkin geliştirebileceğim yeni anlayışlarla da karşılaşabilirim. Kendim hakkında bildiklerim, neler olabileceğimi tüketmiyor.

Burada kendi üzerime düşünmeyi kendimi değiştirme çabasıyla özdeşleştirmek istemiyorum. Nasıl olmam gerektiğine ilişkin bir tasarım, kendi üzerime düşünmemin başlangıç noktası olduğunda, düşüncemin ne kadar özgür kalabileceğini merak ediyorum. Kendimi önceden belirlediğim bir ideale göre değerlendirmekle kendimde neler olup bittiğini anlamaya çalışmak farklı etkinlikler. İlkinde ulaşmak istediğim bir sonuç var. İkincisinde ise neyle karşılaşacağımı henüz bilmiyorum.

Elbette kendi üzerime düşünmem bazen değişime eşlik edebilir. Ancak düşünmenin değerini yalnızca değişim yaratıp yaratmadığına bakarak değerlendirmek, bana onun başka imkânlarını gözden kaçırmak gibi geliyor. Kendimi değiştirmeden de kendimle farklı bir ilişki kurabilirim. Bazen bir duygumun anlamını keşfeder, bazen bir davranışımın nedenini anlamaya yaklaşır, bazen de daha önce kendime sormadığım bir soruyla karşılaşırım.

Yazının başında kendi üzerine düşünmeyi, insanın kendisini düşüncesinin konusu hâline getirmesiyle ilişkilendirmiştim. Şimdi bu tanımın doğru olmakla birlikte yetersiz kaldığını düşünüyorum. Çünkü kendi üzerime düşünürken yalnızca kendimi gözlemlemiyorum. Gözlemlediğim şeyden etkileniyorum; arzularım, korkularım, savunmalarım ve çatışmalarım düşünme sürecime katılıyor. Kendimi anlamak isterken bildiklerimden kuşku duyabiliyor, yeni bağlantılar keşfedebiliyor veya henüz düşünemediğim bir şeyin varlığını sezebiliyorum.

Kendi üzerine düşünmek, insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin özel bir biçimi. Bu ilişkide merak kadar korku, anlama arzusu kadar belirsizlik, bazen de birbirine karşıt istekler bulunabiliyor.

Kendi üzerime düşünmenin psikodinamik anlamını, yalnızca ne düşündüğümde değil, düşünürken kendi ruhsal yaşamımda neler olup bittiğini de merak etmemde buluyorum.

Bu durumda kendi üzerime düşünmek, yalnızca kendimi anlamaya çalışmam değil. Kendimi anlamaya çalışırken yaşadıklarım üzerine de düşünebilmem.