Genel

İnsanların Temel İhtiyaçları, Temel İhtiyaçlarımız Nelerdir?

Temel ihtiyaçlarımız meselesi, en azından benim anladığım ve inandığım kadarıyla, psikoterapinin en merkezi kavramlarından biridir. Bu yazıda, şema terapi açısından temel psikolojik ihtiyaçlarımızı (psychological needs) ele almaya çalışacağım.

Bazı psikoterapi modelleri dolaylı olarak, bazı psikoterapi modelleri de (şema terapi, gerçeklik terapisi gibi) direkt olarak insanların temel psikolojik ihtiyaçlarına vurgu yaparlar. İsterseniz biz de, ihtiyaç kavramının kısa bir analiziyle yazımıza giriş yapalım.

Temel İhtiyaç Nedir?

İhtiyaç kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde, gereksinim, güçlü istek, yoksulluk, yokluk olarak karşılık buluyor.

Prof. Dr. Sirel Karakaş Psikoloji Sözlüğü’nde ihtiyaç (need) kelimesine şu karşılıkları veriyor: Varkalım, esenlik ve kişisel tatmin için gerekli olan bir şeyin yoksunluğundan kaynaklanan gerginlik durumu. 

Karakaş temel ihtiyaç (basic need) kavramını ise şöyle açıklıyor:
Varkalım için gerekli olan yiyecek ve su, hayvanlarda cinsellik gibi fizyolojik gereksinimler. Canlılar, öncelikle temel gereksinimleri karşılar, bunları doyuma ulaştırdıkça üstteki gereksinimler gündeme gelir.

Selçuk Budak’ın Psikoloji Sözlüğü’ndeki ihtiyaç tanımı şöyle: İhtiyaç, “insan doğasında var olan bir etmenin eksikliğinin hissedilmesi sonucu oluşan, kişiden kişiye değişiklik gösteren biyolojik, fiziksel ve psikolojik olabilen örüntülerdir”. Bu gereksinimler birincil ihtiyaç olarak adlandırılan “fizyolojik (hava, su, yiyecek, uyku, cinsellik vb.)” veya ikincil ihtiyaç olarak isimlendirilen “psikolojik (sevgi, şefkat, korunma, başarı, öğrenme, dostluk vb.)” de olabilir.

Aşağıda göreceğimiz üzere, temel ihtiyaçlar psikoloji literatüründe farklı kuramlar tarafından farklı şekillerde ele alınmaktadır. Bununla birlikte söz konusu farklılıkların, büyük oranda ayrıntılarda ve/veya kategorizasyonda ortaya çıktığını düşünüyorum.

“İnsanların temel ihtiyaçları nelerdir?” sorusuna cevap üreten psikoloji kuramlarına baktığımızda, bazı ortak noktaların olduğunu görebiliriz.

İnsanların temel ihtiyaçları ile ilgilenen kuramlar, genel olarak ihtiyaçların evrenselliğinden bahsediyorlar. Buna göre, temel ihtiyaç dediğimizde tüm insanlık için geçerli olan bir kavramdan bahsediyoruz. Söz gelimi, “Bazı insanların beslenmeye, suya vb. ihtiyacı varken bazı insanların yoktur.” diyemeyiz.

İhtiyaçların giderilememesinin, engellenmesinin (bu duruma yoksunluk diyebiliriz), kişide bazı istenmeyen sonuçlara (sorunlara) yol açacağı varsayımını ikinci bir ortak kabul olarak görebiliriz. Bu sonuçlara örnek olarak, panik atağı, depresyon, kendine ve çevreye yabancılaşma vb. gösterilebilir.

Şema Terapi Açısında Temel İhtiyaçlarımız Nelerdir?

İnsanların hayatlarını değiştirmelerine yardımcı olmak için geliştirilen şema terapinin temel kavramlarından biri, temel ihtiyaçlar kavramıdır; hatta “Şema terapi, temel ihtiyaçlar kavramı etrafında şekillenmiştir.” dersek yeridir.

Şema terapi açısından yetişkinlikte yaşadığımız psikolojik sorunların temel sebebi, çocukluğumuz döneminde, temel psikolojik ihtiyaçlarımızın yeterince karşılanmaması olarak kabul edilmektedir. Bu yüzden şema terapinin temel hedefi, temel ihtiyaçlarımızı sağlıklı yollardan karşılamamızı öğrenmemize yardımcı olmaktır.

Şu gibi sorular, şema terapinin fon müziğinde sürekli yer alır:

  • Danışanın çocukluk döneminde hangi temel ihtiyaçları engellenmiştir veya karşılanmamıştır.
  • Danışan şu anda hangi temel ihtiyaçlarından mahrum kalmaktadır; ve temel ihtiyaçlarını karşılamaya dönük (işlevsel olmasa da) ne gibi tutumlar sergilemektedir.
  • Danışanın günümüzde yaşadığı psikolojik sorunların, çocukluk döneminde temel ihtiyaçlarının engellenmesiyle ve şu anda temel ihtiyaçlarını karşılayamamasıyla nasıl bir ilişkisi alabilir?

Şema terapinin kurucusu Jeefrey E. Young, klinik deneyimleri ve araştırmaları sonucunda, bazı temel insani ihtiyaçları tanımlamıştır. Young’a göre temel ihtiyaçlarımızı maddeler halinde şöyle listeleyebiliriz:

  1. Başkalarına güvenli bağlanma (Secure attachment to others/ includes safety, stability, nurturance and acceptance) ihtiyacı,
  2. Özerklik, yeterlilik ve kişilik algısı (Autonomy, competence and sense of identity) ihtiyacı,
  3. İhtiyaçların ve duyguların ifade edilme özgürlüğü (Freedom to express valid needs and emotions) ihtiyacı,
  4. Kendiliğindenlik ve oyun (Spontaneity and play) ihtiyacı,
  5. Gerçekçi sınırlar ve öz-denetim (Realistic limits and self-control) ihtiyacı.

Temel ihtiyaçlar kategorizasyonunda dikkatinizi çekebilecek önemli bir nokta, gerçekçi sınırlar ve disiplinin de temel ihtiyaçlar arasında kabul edilmesidir. Bu kabul, kendi ihtiyaçlarımızı gidermeye çalışırken başkalarının da ihtiyaçlarını hesaba katmamız gerektiğini işaret eder bize.

Temel İhtiyaçlarımız Neden Önemlidir?

Şema terapi, adını “şema” kavramından alır. Şemayı, temel kişilik yapılarımız olarak düşünebilirsiniz.

Şemalar olumlu (işlevsel) veya olumsuz (işlevsiz) içeriklere sahip olabilirler. Bununla birlikte, şema terapide şema kavramıyla kast edilen, olumsuz içeriklere sahip kişilik yapılarımızdır. (Şemalar hakkında ayrıntılı bilgi için Şema Nedir? Şemalar Nelerdir? linkine tıklayabilirsiniz.)

Sahip olduğumuz kişilik özellikleri, yani şemalarımız, doğduğumuz andan itibaren, temel ihtiyaçlarımızın giderilme şekliyle son derece ilişkilidir. Teorik olarak şunu söyleyebiliriz ki, çocukluğumuzda temel ihtiyaçlarımız yeterince karşılandıysa, görece olarak sağlıklı kişilik yapıları, yeterince karşılanmadıysa sağlıksız kişilik yapıları geliştiriyoruz.

Yukarıda ifade ettiklerimi bir örnek üzerinden netleştirmeye çalışayım. Şema terapide ele alınan önemli şemalardan biri kuşkuculuk şemasıdır. Kuşkuculuk şemasına sahipseniz, insanlara güvenmekte zorlanır ve sürekli insanlardan size bir zarar geleceği inancıyla yaşarsınız. Bu da, insani ilişkilerinizde zorluk yaşamanıza ve yalnızlığa mahkum olmanıza yol açabilir. Kuşkuculuk şemasının kökenine baktığımızda ise, temel güven duygusu ve insanlara güvenli bağlanma ihtiyaçlarının sağlıklı şekilde giderilmediğini görüyoruz.

Bir başka önemli nokta da şudur: Çocukluğumuzda temel ihtiyaçlarımızın engellenmesi sonucu oluşan şemalar, yetişkinliğimizde de ihtiyaçlarımızı gidermemize engel olurlar. Bu şekilde, farkında olmadığımız bir kısır döngünün içinde buluruz kendimizi. Ne zaman ki, hayatımızdaki kısır döngüleri fark ederiz, o zaman ihtiyaçlarımızı giderebilmenin ve özümüzü gürleştirebilmenin de yollarını keşfedebiliriz. Şema terapiyi, bu konuda size yardımcı olabilecek bir yöntem olarak düşünebilirsiniz.

Temel ihtiyaçlarımızla ilgili düşüncelerinizi yazının yorum kısmından benimle paylaşabilirsiniz. Muhabbetle.

Yusuf Bayalan

Psikolojik Danışman ve İlişki Danışmanı. Yetişkinlerle çalışıyor. İstanbul, Bakırköy ve Beylikdüzü'nde yüz yüze, Skype gibi programlar üzerinden de online terapi hizmeti sunuyor.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Göz Atın

Kapalı
Başa dön tuşu
Randevu İçin Tıklayın
Kapalı
Kapalı