Genel

Spor Psikolojisi Nedir, Neden Önemlidir?

Spor günümüzde etkileşimini hızla artıran ve insanlar arasındaki iletişimi tetikleyen bir araç olarak gelişmeye devam ediyor. İnsanların spora karşı tavrının değiştiği ve spordan çok fazla ekonomik kaynaklar edinildiği  bir dönemde bulunmaktayız. Tabiki de sporda milimetrik hesapların yapıldığı, milisaniyelik sürelerin tutulduğu bir ortamda sporcu performansını etkileyen her türlü faktörün en ince ayrıntısına kadar hesaplanıp dikkate alınması gerekmektedir. Bu nedenlerden dolayı “psikoloji” her dönemde ve her bulunduğu ortamda olduğu gibi, olayın kesinlikle içindedir ve önemli bir faktördür.

Spor Psikolojisi Nedir?

Spor günümüzde etkileşimini hızla artıran ve insanlar arasındaki iletişimi tetikleyen bir araç olarak gelişmeye devam ediyor. Herşeyden önce spor  insanların fiziksel ve psikolojik durumunu olumlu etkilemesi dışında spor insanların kişisel  gelişmine bir bir üst   basamak koymakta ve onların sosyal toplum içinde sorumluluk ve işbirliği gibi özeliklerini geliştirmesini aynı zamanda daha fazla etkileşim kurmasını sağlar. İnsanların spora karşı tavrının değiştiği ve spordan çok fazla ekonomik kaynaklar edinildiği  bir dönemde bulunmaktayız. Bu nedenlerden dolayı sporda milimetrik hesapların yapıldığı, milisaniyelik sürelerin tutulduğu bir ortamda sporcu performansını etkileyen her türlü faktörün en ince ayrıntısına kadar hesaplanıp dikkate alınması gerekmektedir. Bu nedenlerden dolayı “psikoloji” her dönemde ve her bulunduğu ortadamda olduğu gibi olayın kesinlikle içindedir ve önemli bir faktördür. Bu yazıda spor psikolojisinin önemini, ne olduğu , Spor psikolojisinin tanımı ,Spor psikoloğunun rolü,ilgilendiği temel konular ve yöntemler gibi birkaç başlık altında sizlere aktarmaya çalışacağım.

Spor Psikolojisi Tanımı

Amerikan Psikoloji Birliği(APA) ‘nın 2009 daki tanımlamasına göre “Spor, egzersiz ve fiziksel aktivitenin katılımla ve performansla ilişkili psikolojik faktörlerinin bilimsel olarak çalışılmasıdır.” Birçok sporcu herhangi bir turnuvaya yada önemli bir müsabakaya hazırlanırken birçok hem fiziksel hem de psikolojik olarak baskı ve zorlanma durumu içindedir. Buna spor psikolojisinde “yüklenme” denir. Bu yüklenme karşılısında sporcu kendini ya daha çok dirençli gösterecektir ya da direncini kaybedip hem fiziksel olarak hem psikolojik olarak performansını yitirip daha  çekimser duracaktır. İşte bu tip durumları önleyebilmek adına spor psikoloji bu alanda vazgeçilmez hale gelmektedir.

Antrenman sporcuların kendilerini fiziksel durumunu uzun süreçli hale getirmek için günlük statüde belirli bir programda yapılan bir süreçtir. Bu süreç spor esnasında kesinlikle kendi değerlendirme göre kesinlikle önemlidir ama eğer bir sporcu psikolojik olarak bir hedefe hazır değilse zaten o hedefi kaybetmeyi göze almış demektir .O yüzden bir sporcu kas gücünü ve kondisyonunu artırmak için her gün nasıl antrenman yapıyorsa psikolojik sağılığı için o süreç içinde kendine bir o kadar dikkat etmek zorundadır.

Sporda Nasıl Başarılı Olunur?

Öncelikli olarak elit sporcuların hangisine sorarsanız sorun psikolojinin başarı için hayati bir önem taşıyıp taşımadığını sorduğunuzda cevapları kesinlikle “evet” olacaktır Başarı ise sporda ulaşılmak istenen  hedeftirler. Uğruna çoğu sporcunun zamanının büyük bir kısmını buna harcadığı bazen kendinden bazen de sevdiklerinden pay vererek göze aldığı bir süreçtir. Âmâ bilmemiz gereken bir durum varsa her zaman bunun sonucunda bir sporcunun bunu kazanacağı ya da hedefine ulaşacağı anlamına gelmemektedir. Spor hem sporcu için hem de  herhangi bir spor branşının takipçisi olanlar için heyecanı son derece yüksek olan bir alandır. Başarı geldiğinde ise bireye ekstrem düzeyde mutluluk ya da tam tersi üzüntü vermektedir. İşte tam bu gibi durumlarda spor psikoloğunun yetkinliği önemlidir. Bir sporcu en üst düzeyde psikolojik olarak hazırlanmalı ve motivasyonunu en üst düzeye çıkarılmalıdır. Peki bunu “Spor psikoloğu” nasıl yapabilir ?Öncelikle bir spor psikoloğunun meslek etiğini çok  iyi bilmesi gerekmektedir ve spor psikolojisinin alt dalları olan egzersiz, antrenman, sosyal ilişkiler , performans attırma gibi dalları iyi hakim olması gerekir. Sonrasında çalıştığı alandaki spor felsefesine ve oyun yöntemine hakim olmalı ve sporcuları karşılaşabileceği engellere karşı uyarmalıdır. Bu durumlardan bir kademe önde olan bir özellik ise bir spor psikoloğunun ilgilendiği branşın ideolojisini iyi bir şekilde özümsemesi gerekmektedir.

Tabii ki de bir önceki paragrafımda dediğim gibi psikolojik durum önemli bir faktördür ama tek başına kesinlikle başarı için yeterli değildir. Avustralyalı ünü yüzücü Elka Graham bu durumu şu sözüyle aslında çok kısa özetliyor “Sporcular antrenmana yüzde 90 oranında fiziksel ,yüzde 10 oranında da zihinsel olarak odaklanmaktadır fakat yarışmaların yüzde 90’zihinseldir çünkü elit düzeyde sporcuları fiziksel olarak ayıran çok az bir durum söz konusudur.” Çünkü sonuca ulaşmayı etkileyen fiziksel faktörler de önemini korumaktadır ama gördüğünüz gibi ünlü bir sporcu zihinsel durumun ne kadar önemli olduğunu bu sözüyle vurgulamaktadır. Sporcunun zihinsel ,duygusal ve kişilik yatkınlıkları psikolojik başarı için geçerlidir. Evet, bir sporcu herhangi bir müsabakada birinci gelmemiş ya da kazanamamış olabilir ama kendi durumunun üstüne çıkıp güzel bir başarı etmiş olabilir. Fiziksel faktör olarakda güzel bir sportif başarı elde etmiş olacaktır. Sporcunun gelişim evreleri birlikte gelişir ve birbirlerini etkiler. Sağlık, kişilik, fizik, teknik, taktik ve psikolojik performans birbirinden ayrılması imkansız ve birbiri ile etkileşimde olan faktörlerdir. Bütün bunlar güzel bir birliktelik ile herhangi bir alanda bir başarının gelmemiş olması çok zor olacaktır.

Spor Psikolojisine Bakış Açısı Nasıl?

Diğer ülkelere baktığımızda özellikle Avrupa’da bu konuda bilinçlilik düzeyi olarak ülkemizden daha iyi bir düzeyde olduğunu aldığı başarılarla görmekteyiz. Ünlü sporcuların Amerikan basketbol yıldızı Lebron JAMES’den tutunda, ünlü futbolculardan Cristiano Ronaldo ,ünlü boks yıldızı  Floyd Mayweather ve birçok ünlü sporcuya kadar her birininin kendilerine özgün egzersiz  şekli , psikolojik durumunu  üst düzeye çıkaracak yöntemleri ve uzmanlara sahiptirler. Çünkü spor psikolojisini zihinsel bir destek olarak kabul etmekte ve olaya ciddiyetle sarılmaktadırlar. Ülkemizin  ise bu durum ilgi olarak bakınmasına karşın uygulamada çok eksiği olarak istatistiklere yansımıştır.Büyük kulüplerde izlerini bir elin parmağını geçmeyecek şekilde görülmektedir ama altyapı sisteminde ise bu konuda olan eksikliği gözle görülür şekildedir. Altyapıda alınan başarıların genellikle bir jenarasyon  ekibinin oluşturduğu samimiyet alındığını gayet biz psikologlar olarak göebiliyoruz. Psikolojik destek derken olay tam bu konuya yansıyor. Ortamdaki samimi havadan oluşan güzel bir ambians sporcuları olumlu yönde etkileyerek sportif bir başarıya taşımıştır. Bu duruma milli takımımızın 2002 yılında yakaladığı başarıyı örnek gösterebiliriz. Böyle bir durum kendiliğinden doğal olarak ne kadar sürede bir yakalanır sorgulanır!

Bu duruma diğer ülke düzeylerinde bakarsak spor psikolojisinin ne kadar ileri düzeyde olduklarını somut örneklerle görmekteyiz. Özellikle futbol branşı olarak “Futbolun Kalbi “ olarak nitelendirilen İngiltere ana ligi “İngiltere Primier Ligi’nde “ 3.lig takımından ana ligine kadar her takımın psikolojik destek veren uzman psikologları bulunmakta ve yasalarla korunmaktadır. Bu çalışma şekline en güzel örneklerden biri dünyanın en başarılı kulüplerinden birinde gerçekleşmiştir. İngiltere spor psikoloğu olan Bill Beswick bu konuda oldukça başarılıdır. Sir Alex Ferguson yönetimindeki Manchester United kulübü 1999 yılında İngiliz spor psikoloğu Bill Beswick ile çalışmaya başlamıştır. Manchester United’ın altın jenerasyonlarından biri olan kadro; Neville kardeşler, Paul Scholes, David Beckham ve Ryan Giggs gibi yetenekli ama genç yıldız adaylarını barındırıyordu. Bu yıldız adaylarının hem gelişiminde hem de saha içi performanslarının artmasında Bill Beswick’in payı büyüktür. Sir Alex Ferguson faal teknik direktörlük kariyerinde de, emekliliğinden sonraki dönemde de futbol ve psikoloji alanlarının ilişkisine ve önemine her zaman değinmiştir. Bu dönemde Manchester United kulübü hem uzun süre sonra Şampiyonlar Ligi şampiyonu olmuş hem de liginde başarılara imza atmıştır.

Spor psikolojisinin alanı sadece sporcular değildir. Spor psikolojisi sporcu aillerinden özellikle antrenörlere kadar  çalışma kapsamı içerisindedir. Yukarıdaki somut örnekten görüldüğü gibi sporcuların başında yönetici olarak duran  antrenörlerinde sorumluluk sahibi olarak daha güçlü ve olaya hakim bir şekilde durmaları gerekmektedir. Çünkü antrenörlerin en büyük özellikleri sporcular için daha üstün tecrübeye sahip olmaları ve başarı yolunda onlara ışık  anlamına gelmektedir. Antrenörler sorumluluk sahıbı olarak daha fazla yüklenme hissetmekte, stress ve baskı altında kalarak psikolojik durumlarının yetersiz kaldığı esnada spor psikoloğundan destek almaya muakak ihtiyaç duymaktadırlar.

Burada bir psikolog olarak vurgulamam gereken nokta ülke potansiyeli olarak iyi bir seviyedeyiz ama altyapı konusunda genç sporcularımızı altyapı  alanlarında küçük yaş gruplarından büyük yaş gruplarına kadar her türlü fiziksel ve psikolojik destekle bir araya getirip belirli bir sistemde önderlik etmemiz gerekmektedir.

Motivasyon Etkisi

Motivasyon ,hayatımızda birçok alanda karşımıza çıkan tam olarak anlamınıda bilmediğimiz bir kelime olarak günlük hayatta karşımıza çıkıyor.Motivasyon kelimesinin öz anlamı “hareket etmek “ olarak literatüre geçmiş olsada biz bunu odaklanmak ,bir davranışa direkt olarak yönlendiren güçlü bir his ya da güdü olarak tanımlamaktayız. Sporda ise sonuca ulaşmada en önemli faktörlerden biridir. Birçok sporcu kendini müsabakalara özel olarak motive etmiş ve kendi yöntemleri ile başarıya ulaşmıştır. Eğer bir sporcu yeteri kadar motivasyonunu sağlayamamış ise psikolojik olarak o müsabakaya hazır değil demektir. Motivasyon bazen ödül kullanarak bazen sporcuyu daha fazla uyararak bazen ise korkuyu kullanarak sağlanabilir. Bir önceki cümleden anlaşılabileceği gibi motivasyon çeşitli yönlerden sağlanabilir. Ama bunlardan önce motivasyon öncelikle sporcunun kendisini tanımasıyla başlar. Bazısı daha çok spor yaparak kendini daha zihinde tutarak, bazısı televizyon karşısında playstation oynayarak , bazısı en sevdiği mekanda en sevdiği yemeği sevdiği bir yemeği yiyerek gibi örneklerle daha çok kendini motive eder. Bunu belli kalıplarla sporcuların karşısına çıkarmak daha kötü olacaktır.Yani bu durumların tam tersi olarak bakarsak da bir sporcu kendini mümkün derecede yüksek motivasyondan tutup müsabakada başarıyı kazanmak için çaba gösterir, diğer bir sporcu ise kendine bakmayarak isteksizce müsabakaya girip elde ettiği daha düşük bir başarıya razı olur. Gördüğümüz gibi hangi tarafın daha başarılı olacağı tartışılmaz bir gerçektir.

Antrenörlerin ve sporcuların motive edilmesine yardımcı olurken  dikkat edilmesi gereken bazı önemli noktalar vardır. Bunlar:

• Sporcunun, spor yapmasının ve yapmamasının altında yatan sebepleri

incelemek

• Başarı kavramının hangi sporcular ve antrenörler için hangi anlamı içeriyor belirlemek

• Sporcuda ve antrenörlerde motive edebilecek davranışları her biri için belirlemek,

• Sporcunun ve antrenörlerin başarı ya da başarısızlığına neden olan

etkenleri bulabilmek için sporcunun bu konudaki

söylemlerinden yararlanmak,

• Sporcuyu ve antrenörü bir bütün olarak psikolojik, fiziksel ve toplumsal yönleriyle tanımak,

• Sporcu ve antrenörlerün başarıyı ne kadar istiyor belirlemek,

• Sporcunun başarısızlıktan kaçınma gibi eğiliminin olup olmadığını belirlemek,

• Sporcunun ve antrenörlerün kalıplaşmış karakter analizini yapmak ve eksiklerini belirtmek

• Sporcunun ve antrenörlerin her anlamdaki davranışını (plan,karar,düşünce, yaptığı seçim ,amaç,seçim vb.) iyi bir şekilde anlayıp incelemek gerekmektedir.

Kaynakça
  • P.Öztürk( 2012) ,Spor ve Egzersiz Psikolojisi, Hacettepe Üniversitesi
  •  Z.Koruc  ,P.Kaya(1997),Türkiye’De spor psikolojisi  ,Spor Bilimleri dergisi 8,2 (38 -44 )
  • Costas I . KARAGERGOUS ,Peter J.TERRY ,Spor psikolojisi -Inside psyhology

Selçuk Kaymak

Psikolog Selçuk Kaymak, Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi, Psikoloji Bölümü mezunu. Spor Psikolojisi alanında kendini geliştirmeye devam ediyor.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Call Now ButtonRandevu İçin Tıklayın
Kapalı
Kapalı