“Kişilik bozukluğu nedir?” ve “Kişilik bozuklukları nelerdir?” soruları etrafında oluşturmaya çalışacağım yazının daha iyi anlaşılabilmesi için, çok kısaca kişilik kavramı üzerinde durmam gerektiğini düşünüyorum.

Kişilik Nedir?

Psikolojide bir kavram olarak yer edinen kişilik, Türk Dil Kurumu Sözlüğünde şu karşılıkları buluyor:

  1. Bir kimseye özgü belirgin özellik, manevi ve ruhsal niteliklerinin bütünü, şahsiyet
  2. İnsanlara yakışacak durum ve davranış
  3. Bireyin toplumsal hayatı içinde edindiği alışkanlıkların ve davranışların bütünü
  4. Herhangi bir kişi için, herhangi bir kişiye yetecek miktarda olan
  5. Herhangi bir sayıda kişiden oluşan
  6. Yabanlık

Sözlük tanımlarında da dikkatinizi çekebileceği gibi, kişilik açısından önemli olan bazı noktalar şunlardır: “kişiye özgülük”, “manevilik ve ruhsallık”, “bütünlük”, “alışkanlık ve davranış bütünlüğü”

Psikolojik bir kavram olarak kişilik (personality), pek çok kuramcıya göre farklı şekilde tanımlanabilmektedir. Mizaç karakter ve kişilik kavramlarının ayrıntılarını başka bir yazıda ele almayı düşündüğüm için, burada yaygın kabul gören bir kişilik tanımını paylaşmak istiyorum:

Davranışsal ve psikolojik özelliklerin doğuştan gelen ve sonradan kazanılan belirleyicilerinin ortak oluşturduğu yapı.

Kişilik Bozukluğu Nedir?

Kişilik bozukluğunun tanımını yapmak çok kolay değildir. Söz konusu zorluğa paralel olarak da, tanı sorununun en çok yaşandığı alanlardan birini kişilik bozukluğu oluşturmaktadır. Bu zorluğun en önemli sebeplerinden biri, kişilik bozukluğundaki özelliklerin “normal” kişilik özellikleri arasında da yer alabilecek olmasıdır.

Kişilik özelliklerinin çok katı, kişinin toplumsal ve sosyal uyumunu bozucu düzeyde olması ve öznel bir sıkıntı yaratması durumunda kişilik bozukluğundan bahsedilebilir.

Kişilik bozukluğu, Anormal Psikoloji (Nobel Yayınları) kitabında, “sosyal ve mesleki işlevselliği zedeleyen, uzun süreli, esnek olmayan ve uyumsuz kişilik özelliklerini içeren bir grup bozukluk” olarak tanımlanır.

Kişilik bozuklukları, kişinin kendisine, ailesine veya topluma sıkıntı yaratma potansiyeline sahip oldukları son derece önemsenmelidirler.

Bir tanı ölçütleri başvuru el kitabı olan DSM-V (Amerikan Psikiyatri Birliği, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, Beşinci Baskı), Kişilik Bozukluğu tanısı konabilmesi için aşağıdaki maddeleri şart koşmaktadır:

A. Kişinin içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin olarak sapan, süregiden bir içsel yaşantı ve davranış örüntüsü. Bu örüntü, aşağıdakilerden iki (ya da daha çok) alanda kendini gösterir:

1. Biliş (kendini, diğer insanları ve olayları algılama ve yorumlama yolları)

2. Duygulanım (duygusal tepkilerin aralığı, yoğunluğu, değişkenliği ve uygunluğu)

3. Kişilerarası işlevsellik

4. Dürtü denetimi

B. Süregiden, esneklikten yoksun bu örüntü, çok değişik kişisel ve toplumsal durumları kapsar.

C. Süregiden bu örüntü, klinik açıdan belirgin sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye yol açar.

D. Süregiden bu örüntü kalıcı ve uzun sürelidir. Ve başlangıcı en azından ergenlik ya da erişkinlik dönemine uzanır.

E. Süregiden bu örüntü, başka bir ruhsal bozukluğun bir görünümü ya da olarak ya da başka bir ruhsal bozukluğun bir sonucu olarak daha iyi açıklanamaz.

F. Süregiden bu örüntü, bir maddenin (örn. kötüye kullanılabilen bir madde, bir ilaç) ya da başka bir sağlık durumunun (örn. başı çarpma) fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.

Yukarıdaki maddelerden hareketle, bir kişilik bozukluğundan bahsedilebilmesi için gerekli olan en önemli nokta şudur: Kişinin işlevselliğinde belirgin bir bozulmanın olması. Kişinin toplumsal uyumunda, düzenli iş tutabilmesinde, ilişkilerinde süreklilik sağlayabilmesinde önemli bozulmaların uzun süre bulunması durumunda bir kişilik bozukluğundan bahsedilebilir.

Kişilik Bozukluklarının Özellikleri

Her kişilik bozukluğunun  kendine has özellikleri söz konusudur. Ancak, tüm kişilik bozuklukları için geçerli olabilecek ortak özelliklerden de bahsedilebilir. Psikiyatri literatüründe bu özellikler şöyle sıralanmıştır:

  • Kişilik bozukluğunda geçerli olan davranış örüntüleri, genelde esneklik göstermeden sürdürülür. Mesela kişi, kendisine sorun oluşturan davranışlarından vazgeçmez, her şeye rağmen onları tekrar eder.
  • Söz konusu davranışların, toplumun kabul ettiği ölçülerin dışında olması.
  • Kişilik bozukluğunda görülen davranışlar, çocukluktan veya ilk ergenlik döneminden beri devam eder.
  • Kişilerin davranışlarını benliğe-uyumlu (ego-syntonic) görmesi. Yani kişinini davranışlarını “normal” kabul etmesi ve değiştirmemesi. Bazen de, davranışlar benliğe-yabancı (ego-dystonic) olur. Yani kişi davranışlarını kendi ile uyumlu görmez fakat değiştiremez de.
  • Kişilik bozuklukları genelde çevre ile sürtüşmeye yol açar. Kişi kendisini değil de çevreyi değiştirmeye, çevreyi kendine uydurmaya çalışır.
  • Kişinin bilişsel yetilerinde (kendini, diğer insanları ve olayları algılama ve yorumlama yollarında), duygulanımında (duygusal tepkilerin aralığı, yoğunluğu, değişkenliği ve uygunluğunda) ve düşünce yapısında belirgin bozuklukların olması.

Bunların dışındaki en önemli noktalardan biri de, kişide kişilik bozukluğu dışında, depresyon, panik bozukluğu gibi başka bozuklukların da bulunabilmesidir.

DSM-V’te Yer Alan Kişilik Bozuklukları Nelerdir?

DSM-V’te kişilik bozuklukları, ortak özelliklerine göre, kümeler halinde sınıflandırılmıştır. Şimdi bu bozuklukları ve temel özelliklerini çok kısaca belirtelim:

  • A Kümesi Kişilik Bozuklukları: Bu kümedeki bozukluklar tuhaf, sıra dışı, eksantrik davranışlarla karakterizedir.

1. Paranoid Kişilik Bozukluğu: Başkalarına karşı kuşkuculuk ve güvensizlik

2. Şizoid Kişilik Bozukluğu: Toplumsal ilişkilerden kopma ve duygularını sınırlı şekilde gösterme

3. Şizotipal Kişilik Bozukluğu: Yakın ilişkiye girme kapasitesi eksikliği, bilişsel çarpıtmalar ve sıra dışı davranışlar.

  • B Kümesi Kişilik Bozuklukları: Bu kümenin en önemli özellikleri dramatik, duygusal ve değişken davranışlardır.

4. Sınır (Borderline) Kişilik Bozukluğu: Kişiler arası ilişkilerde, benlik algısında ve duygulanımda tutarsızlık ve belirgin dürtüsellik (Okuyunuz: Borderline Kişilik Bozukluğu Testi)

5. Antisosyal Kişilik Bozukluğu: Başkalarının haklarını umursamayarak ve çiğneyerek benlik algısını değiştirme.

6. Histriyonik Kişilik Bozukluğu: Aşırı duygusallık ve ilgi çekme arayışı

7. Narsistik Kişilik Bozukluğu: Büyüklenme, beğenilme gereksinimi ve eşduyum yapamama (empati gösterememe)

  • C Kümesi Kişilik Bozuklukları: Kaygılı ve korkulu davranışlar bu kümenin en temel özellikleridir.

8. Çekingen Kişilik Bozukluğu: Toplum içinde çekingenlik, yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirmeye aşırı duyarlılık (Ayrıntılı bilgi almak istiyorsanız çekingen kişilik bozukluğu linkine tıklamanızı tavsiye ederim.)

9. Bağımlı Kişilik Bozukluğu: Aşırı ilgilenilme ihtiyacı, boyun eğici davranışlar ve ayrılma korkusu

10. Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu: Düzensizlik, eksiksizlik ve denetim altında tutma isteği

 

UA-36874928-1